ارگونومی علمی است که به بررسی رابطه بین انسان، محیط و ابزارهایی که استفاده میکند میپردازد تا فعالیتهای روزمره با کمترین فشار و بیشترین راحتی انجام شوند. رعایت اصول ارگونومی بهویژه برای سالمندان و افراد دارای معلولیت اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تغییرات جسمی مانند کاهش قدرت عضلانی، محدودیتهای حرکتی یا مشکلات تعادلی ممکن است انجام کارهای ساده روزمره را دشوارتر کند. با بهکارگیری ارگونومی در خانه و محیط زندگی، میتوان از دردهای مفصلی، خستگیهای مداوم و خطر زمینخوردن جلوگیری کرد و در عین حال استقلال فرد را در انجام کارها افزایش داد.
در این مسیر، انتخاب تجهیزات و وسایلی که مطابق با اصول ارگونومی طراحی شده باشند نقش مهمی دارد. فروشگاه لُرد به عنوان یکی از مراکز تخصصی در حوزه تجهیزات توانبخشی و کمکحرکتی، محصولات خود را بر اساس نیازهای واقعی سالمندان و افراد دارای معلولیت ارائه میدهد.
با افزایش سن یا وجود شرایط خاص جسمی، ممکن است تغییراتی در توان حرکتی و عملکرد بدن ایجاد شود که بر زندگی روزمره تأثیر میگذارد. برای مثال، کاهش قدرت عضلانی باعث خستگی سریع و کاهش تعادل میشود، بنابراین استفاده از وسایل سبک و ابزارهای کمکحرکتی مانند عصا یا واکر میتواند حرکت را ایمنتر و آسانتر کند. همچنین سفت شدن مفاصل باعث محدودیت در خم شدن یا بلند شدن میشود؛ در این شرایط تنظیم ارتفاع مبلمان و نصب دستگیرههای کمکی در مسیرهای پر رفتوآمد بسیار کمککننده است. کاهش بینایی نیز مسئلهای رایج در این گروه سنی است و میتواند خطر برخورد یا زمینخوردن را افزایش دهد. به همین دلیل توجه به نور کافی در فضا و ایجاد کنتراست رنگی میان کف، پلهها و مبلمان اهمیت دارد. از طرفی، کند شدن واکنشهای حرکتی ممکن است حتی فعالیتهای ساده را به کارهایی پرخطر تبدیل کند، بنابراین باید موانع اضافی را از محیط حذف و مسیر حرکت را باز و ایمن طراحی کرد. علاوه بر این، دردهای مزمن مانند درد کمر یا زانو میتواند استقلال فرد را کاهش دهد؛ در چنین شرایطی استفاده از صندلی یا ویلچر ارگونومیک با پشتی مناسب و طراحی استاندارد فشار وارد بر بدن را کاهش میدهد و نشستن و برخاستن را آسانتر میکند.
برای افزایش ایمنی، کاهش درد و حفظ توانایی انجام فعالیتهای روزمره، رعایت اصول ارگونومی در خانه بسیار اهمیت دارد. این اصول به ما کمک میکنند محیط زندگی را به گونهای تنظیم کنیم که بدن کمترین فشار را تحمل کند و حرکات ضروری سادهتر و ایمنتر انجام شوند.
حمایت از بدن با وسایل کمکی مناسب: بسیاری از سالمندان یا افرادی که دچار محدودیت حرکتی هستند، در ناحیه کمر، زانو یا مفاصل درد و حساسیت تجربه میکنند. استفاده از وسایل حمایتی میتواند فشار را کاهش دهد و حرکات را راحتتر کند. مانند:
· بالشت طبی گودی کمر برای کاهش درد ستون فقرات هنگام نشستن
· مچبند و آرنجبند نرم جهت محافظت از مفاصل و جلوگیری از التهاب
· کفش یا دمپایی با کفی نرم و ضدلغزش برای کاهش خطر زمینخوردن
· صندلی دستهدار با ارتفاع مناسب که برخاستن و نشستن را آسانتر میکند
حذف حرکات دردناک یا غیرضروری: هر حرکتی که موجب درد شود، به مرور باعث خستگی و فرسایش عضلات و مفاصل خواهد شد. بنابراین بهتر است ابزارها و روشهای سادهسازی حرکت به کار گرفته شود.
· اگر خم شدن برای پوشیدن جوراب دردناک است، میتوان از جورابپوش کمکی استفاده کرد.
· اگر گرفتن دستگیرهها سخت است، نصب دستگیره دیواری در نقاط کلیدی مانند کنار توالت، حمام و کنار تخت بسیار کمککننده است.
کاهش خستگی با تنظیم ارتفاع، فاصله و دسترسی: قرار گرفتن وسایل در ارتفاع نامناسب باعث خم شدن و کشش اضافی بدن میشود.
· ارتفاع میز و صندلی متناسب قد فرد تنظیم شود تا زانو، کمر و شانهها در موقعیت طبیعی قرار گیرند.
· وسایل پرمصرف در دسترس نزدیک قرار گیرند تا نیازی به خم شدن زیاد یا بالا رفتن از پله و چهارپایه نباشد.
استفاده از نور مناسب برای ایمنی و دید بهتر: کاهش بینایی بخشی طبیعی از پیری است؛ به همین دلیل نورپردازی مناسب نقش مهمی در جلوگیری از برخورد، لغزش و زمینخوردن دارد.
· استفاده از نورهای خطی کممصرف در راهروها، کنار تخت و سرویس بهداشتی
· نصب چراغ خواب یا چراغهای سنسور حرکتی شبانه که هنگام حرکت روشن میشوند و نیاز به پیدا کردن کلید برق نیست.
ارگونومی برای سالمندان و افراد دارای معلولیت را میتوان به چند شاخه اصلی تقسیم کرد که هر کدام به جنبه خاصی از سلامت، راحتی و ایمنی میپردازند:
فیزیکی (Physical Ergonomics)
محیطی (Environmental Ergonomics)
شناختی (Cognitive Ergonomics)
عملکردی / حرکتی (Functional / Mobility Ergonomics)
اجتماعی و روانی (Social & Psychosocial Ergonomics)
ارزیابی ارگونومی فرآیندی است برای بررسی شرایط محیط کار، ابزارها و نحوه انجام فعالیتها، تا مشخص شود آیا این شرایط با تواناییهای جسمی و ذهنی انسان هماهنگ است یا نه. هدف آن پیشگیری از آسیبهای اسکلتی–عضلانی و افزایش بهرهوری است. مراحل ارزیابی ارگونومی عبارتند از:
| نام روش ارزیابی | ناحیه مورد بررسی | مزیت برای سالمندان / افراد دارای معلولیت | محدودیتها برای این گروه | نکات مهم هنگام استفاده |
| RULA | گردن، شانه، بازو و مچ | مناسب برای ارزیابی فعالیتهایی که شامل کارهای دستی ظریف هستند؛ میتواند به کاهش فشار روی مفاصل کوچک کمک کند. | ممکن است قدرت عضلانی و دامنه حرکتی کاهش یافته در جدول امتیازدهی لحاظ نشده باشد. | لازم است حداقل قدرت و توان مفاصل قبل از تحلیل اندازهگیری شود. |
| REBA | کل بدن در وضعیتهای کاری | برای فعالیتهای روزمره مثل ایستادن، خم شدن یا جابهجایی سبک بسیار کاربردی است. | برای افراد دارای محدودیت حرکتی شدید انجام وضعیتهای نمونه ممکن نیست. | باید وضعیت واقعی فرد نه وضعیت استاندارد، مبنای تحلیل قرار گیرد. |
| OWAS | وضعیتهای تکراری طولانیمدت | مناسب برای ارزیابی وضعیتهای ثابت در کارهای خانگی یا مراقبتی. | برای حرکتهای آرام و آهسته افراد سالمند ممکن است بیش از حد کلی باشد و جزئیات را از دست بدهد. | بهتر است تکرارها و زمان نگهداشت وضع با دقت ثبت شود. |
| NIOSH | بلند کردن و جابهجایی بار | کمک میکند وزن قابلحمل ایمن و بدون آسیب تعیین شود. | این گروه معمولاً توان حمل بسیار کمتری دارند؛ فرمول اصلی برای آنها نیاز به ضریب اصلاحی کاهش وزن دارد. | وزن پیشنهادی باید تا ۵۰٪ کاهش داده شود و تمرکز روی چرخدارسازی حمل بار باشد. |
| Snook & Ciriello | کشیدن، هل دادن و بلند کردن | مناسب برای فعالیتهایی مثل هل دادن ویلچر یا حرکت وسایل روزمره است. | جدول استاندارد برای افراد با ضعف عضلانی یا محدودیت عصبی مناسب نیست. | استفاده از نسخه زنان + کاهش ۳۰٪ وزن مجاز توصیه میشود. |
نکات تکمیلی برای اجرای ارگونومی
ارگونومی تجهیزات توانبخشی یعنی طراحی و استفاده از وسایل و محیطی که با تواناییهای جسمی و ذهنی فرد هماهنگ باشد تا فعالیتهای روزمره، تمرینهای توانبخشی و جابجاییها ایمن، راحت و مؤثر انجام شوند. این موضوع برای سالمندان و افراد دارای معلولیت اهمیت ویژه دارد، زیرا کاهش قدرت عضلانی، دامنه حرکتی محدود، مشکلات تعادلی و دردهای مزمن میتواند خطر آسیب و افتادن را افزایش دهد. اهداف ارگونومی در تجهیزات توانبخشی شامل:
در طراحی و استفاده از تجهیزات توانبخشی، رعایت اصول ارگونومی برای سالمندان و افراد دارای معلولیت ضروری است. اولین اصل ارتفاع و دسترسی مناسب است؛ تجهیزات باید طوری طراحی شوند که فرد بتواند بدون کشش زیاد یا خم شدن از آنها استفاده کند، مانند صندلی توانبخشی با ارتفاع قابل تنظیم یا تختهای فیزیوتراپی قابل تغییر. دومین اصل، سطح ایمنی و ثبات است تا از لغزش یا واژگونی جلوگیری شود، مثل ویلچر با ترمز مطمئن یا صندلی و تخت با پایههای مقاوم.
سومین اصل، راحتی و حمایت بدنی است؛ طراحی پشتی، دسته و نشیمنگاه مناسب باعث کاهش فشار روی بدن میشود، مانند صندلی با پشتی و دسته پهن یا بالشهای حمایتی. چهارمین اصل، سادگی در استفاده است؛ کنترلها و دستهها باید ساده و روان باشند، مثل دستگیرههای آسان بازشو و دستههای ارگونومیک.
پنجمین اصل، قابلیت تنظیم فردی است؛ هر فرد باید بتواند تجهیزات را مطابق با توانایی و نیاز خود تنظیم کند، مانند دوچرخه ثابت یا دستگاه تمرین پا با مقاومت قابل تغییر. آخرین اصل، کاهش نیرو و فشار وارد بر بدن است؛ تجهیزات باید به گونهای باشند که فرد برای حرکت یا بلند کردن نیاز به نیروی زیاد نداشته باشد، مثل استفاده از بالابر، ریلی حرکت وسایل یا کشش با کمک وزنه سبک.
استانداردهای مهم ارگونومی رعایت استانداردهای ارگونومی نقش مهمی در افزایش ایمنی، راحتی و دسترسی سالمندان و افراد دارای معلولیت دارد. برخی از مهمترین استانداردها عبارتند از:
